Chiến Dịch Ngọc Hồi – Đống Đa (Mồng 5 Tết Kỷ Dậu 30/01/1789) (Đêm 30 Tết đến trưa Mồng 5 tháng Giêng năm Kỷ Dậu (25/01 – 30/01/1789))

Chiến trường: Phường Đống Đa & Xã Ngọc Hồi, Thủ đô Hà Nội (Chuẩn hành chính NQ 202/2025/QH15) · Tọa độ: 21.0122°N, 105.8242°E

Hoàng đế Quang Trung chia đại quân làm 5 đạo. Đêm 30 Tết vượt sông Gián Khẩu, đêm mồng 3 Tết vây bức đồn Hà Hồi (Thường Tín) không tốn một mũi tên. Rạng sáng mồng 5 Tết Kỷ Dậu (30/01/1789), đạo chủ lực do vua Quang Trung trực tiếp chỉ huy dùng hơn 100 voi chiến cùng đội xung kích khiêng ván gỗ quấn rơm ướt chắn đạn hỏa hổ san phẳng đồn Ngọc Hồi. Cùng giờ đó, cánh quân của Đô đốc Long (Đặng Tiến Đông) bất ngờ tập kích hạ đồn Khương Thượng – Đống Đa ở sát phía tây nam Thăng Long.

Bối cảnh chiến lược

Cuối năm 1788, nhân việc Lê Chiêu Thống cầu viện, vua Càn Long nhà Thanh sai Tôn Sĩ Nghị thống lĩnh 29 vạn quân chia 4 đạo tiến vào chiếm đóng Thăng Long. Quân Tây Sơn ở Bắc Hà theo mưu kế của Ngô Thì Nhậm chủ động rút về phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn (Ninh Bình – Thanh Hóa) bảo toàn lực lượng. Ngày 22/12/1788, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế Quang Trung tại núi Bân (Huế), hành quân thần tốc ra Tam Điệp và mở chiến dịch tiến công chớp nhoáng ngay trong dịp Tết Kỷ Dậu.

Chỉ huy & Lực lượng tham chiến

Chỉ huy Đại Việt / Việt Nam: Hoàng đế Quang Trung (Nguyễn Huệ), Ngô Văn Sở, Phan Văn Lân, Đô đốc Bảo, Đô đốc Long (Đặng Tiến Đông), Đô đốc Tuyết, Đô đốc Lộc

Chỉ huy đối phương: Tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị (Tháo chạy về Bắc), Đề đốc Hứa Thế Hanh (Tử trận tại Ngọc Hồi), Thái thú Điền Châu Sầm Nghi Đống (Thắt cổ tự vẫn tại Đống Đa), Tiên phong Trương Triều Long (Tử trận) (29 vạn quân Thanh (các quân đoàn Lưỡng Quảng, Vân – Quý) và quân bản bộ Lê Chiêu Thống)

Diễn biến các giai đoạn chiến thuật (4 giai đoạn)

1. Giai đoạn 1: Hội quân tại Phòng tuyến Tam Điệp & Vượt sông Gián Khẩu đêm 30 Tết (Ngày 20 – Đêm 30 tháng Chạp năm Mậu Thân (15/01 – 25/01/1789)) — Tại Tam Điệp (Ninh Bình), vua Quang Trung mở tiệc khao quân ăn Tết trước và hẹn: "Mồng 7 năm mới vào thành Thăng Long mở tiệc ăn mừng!". Đêm 30 Tết, đại quân vượt sông Gián Khẩu tiêu diệt gọn tiền đồn địch. Vị trí: Phòng tuyến Tam Điệp – Sông Gián Khẩu (Ninh Bình).
2. Giai đoạn 2: Bao vây bức hàng Đồn Hà Hồi đêm mồng 3 Tết Kỷ Dậu (28/01/1789) (Nửa đêm mồng 3 tháng Giêng năm Kỷ Dậu (28/01/1789)) — Đại quân Quang Trung bí mật vây kín đồn Hà Hồi (cách Thăng Long 20 km về phía nam), dùng loa gỗ bắc gọi hàng bốn phía khiến hàng vạn tiếng dạ vang động như sấm. Quân Thanh trong đồn kinh hoàng hạ vũ khí đầu hàng toàn bộ. Vị trí: Đồn Hà Hồi (Thường Tín, Hà Nội).
3. Giai đoạn 3: Tượng binh và chiến thuật ván ghép rơm ướt san phẳng Đồn Ngọc Hồi (Rạng sáng mồng 5 Tết Kỷ Dậu (30/01/1789)) — Vua Quang Trung điều hơn 100 voi chiến cùng 600 nghĩa sĩ cảm tử ghép 3 tấm ván gỗ quấn rơm ướt làm lá chắn tiến sát phá hủy lũy chông sắt và đạn lửa đồn Ngọc Hồi, đánh bại và dồn tàn quân Hứa Thế Hanh xuống đầm Mực (Quỳnh Đô). Vị trí: Đồn Ngọc Hồi – Đầm Mực (Thanh Trì, Hà Nội).
4. Giai đoạn 4: Hỏa công hạ Đồn Đống Đa (Khương Thượng) & Giải phóng Thăng Long (Sáng đến trưa mồng 5 Tết Kỷ Dậu (30/01/1789)) — Cùng lúc đồn Ngọc Hồi bị công phá, cánh quân vu hồi của Đô đốc Long (Đặng Tiến Đông) kết hợp nhân dân địa phương bện rơm rồng lửa bao vây đốt cháy đồn Khương Thượng. Sầm Nghi Đống tự vẫn trên gò Đống Đa, Tôn Sĩ Nghị tháo chạy qua cầu phao sông Hồng và trưa mồng 5 Tết đại quân Tây Sơn tiến vào Thăng Long. Vị trí: Gò Đống Đa – Đồn Khương Thượng & Kinh thành Thăng Long (Hà Nội).

Kết quả & Ý nghĩa lịch sử

Thái thú Sầm Nghi Đống thắt cổ tự vẫn tại gò Đống Đa; Đề đốc Hứa Thế Hanh tử trận ở đầm Mực; Tổng đốc Tôn Sĩ Nghị không kịp đóng yên ngựa, bỏ cả ấn tín vượt cầu phao sông Hồng tháo chạy. Trưa mồng 5 Tết, Hoàng đế Quang Trung tiến vào giải phóng hoàn toàn thành Thăng Long.

Kiệt tác quân sự vĩ đại nhất về nghệ thuật hành quân thần tốc và tiến công hợp đồng binh chủng trong lịch sử dân tộc, đập tan hoàn toàn cuộc xâm lược của đế chế Đại Thanh.